De wereldwijde handel in vis en zeevruchten wordt gekenmerkt door complexe internationale handelsstromen. Het hoeft dan ook niet te verbazen dat politieke ontwikkelingen invloed hebben op de herkomst, handelsroutes en prijzen van vis. Na twaalf jaar van oplopende spanningen tussen Brussel, Moskou, Peking en Washington is het voor de sector dan ook belangrijker dan ooit om zich flexibel te kunnen aanpassen.

In Europa is dat misschien wel nergens zo duidelijk als in de witvissector. Maar liefst 94% van de witvisvoorziening in de EU is afkomstig van import. De sector heeft zich dan ook moeten aanpassen aan een steeds verder uitgebreid pakket sancties als gevolg van de verslechterde betrekkingen tussen Rusland en de EU in het afgelopen decennium. Toch hebben die maatregelen de handel allerminst lamgelegd.

De flexibiliteit van de toeleveringsketen voor vis en zeevruchten heeft ervoor gezorgd dat basisproducten zoals kabeljauw en Alaska pollak nog altijd volop op het Europese menu staan. Hoe dat ondanks alles mogelijk is gebleven, is een bijzonder verhaal.

Het tijdperk voor de spanningen opliepen

In 2014 verliep de handel in vis en zeevruchten tussen Rusland en Europa nog vlot en in beide richtingen. Sprot, sardines, zalm, garnalen en makreel werden naar Rusland geëxporteerd, terwijl Europa grote hoeveelheden Russische kabeljauw en Alaska pollak importeerde.

Daar kwam verandering in na de Russische annexatie van de Krim. Moskou stelde kort daarna sancties in tegen vis en zeevruchten uit de EU. Tegen 2024 werd geen enkel visserijproduct uit de EU dat bestemd was voor menselijke consumptie nog naar Rusland geëxporteerd. De invoer in omgekeerde richting bleef ondertussen echter onverminderd doorgaan.

De sancties worden opgevoerd: een aanpak in vier fasen

Hoewel Europese importeurs van vis en zeevruchten meermaals geconfronteerd werden met de dreiging van een volledig verbod op Russische witvis, bleek de realiteit veel genuanceerder. Dat heeft vooral te maken met Europa’s niet te stillen honger naar populaire vissoorten zoals Alaska pollak, schelvis en kabeljauw.

Twee maanden na het begin van Vladimir Poetins ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne reageerde de EU met een eigen sanctiepakket. Daarbij werd een invoerverbod ingesteld voor Russische kaviaar en schaaldieren.

Ondanks de toenemende spanningen importeerde de EU in 2022 meer dan 200.000 ton Russische vis en zeevruchten, met een waarde van bijna 1 miljard euro, een nieuw record. Dat deed misschien de wenkbrauwen fronsen, maar illustreert vooral het verschil in de Europese houding tegenover Russische luxegoederen enerzijds en kabeljauw en Alaska pollak anderzijds. Die laatste worden beschouwd als essentiële grondstoffen voor de omvangrijke Europese visverwerkende industrie.

Het belang van Russische witvis weerhield de EU er echter niet van om, naarmate de oorlog voortduurde, de economische druk op Moskou geleidelijk verder op te voeren. In 2024 werd Rusland daarom uitgesloten van de autonome tariefcontingenten van de EU. Daardoor werden opnieuw de volledige invoerrechten geheven op visserijproducten: 13,7% voor diepgevroren filets van Alaska pollak en 7,5% voor diepgevroren filets van kabeljauw, schelvis en koolvis. Velen vreesden dat deze fiscale maatregel een aanzienlijke impact zou hebben op de witvisprijzen in de EU.

De rechtstreekse invoer nam hierdoor inderdaad af, maar de aanvoer van witvis bleef doorgaan, zij het grotendeels via een omweg. Russische vangsten die in China worden verwerkt, mogen volgens de internationale regels namelijk als producten van Chinese oorsprong de Europese markt binnenkomen. Tegelijkertijd mochten Russische vissersvaartuigen hun vangsten nog steeds aanlanden in de Noord-Noorse havens Kirkenes, Båtsfjord en Tromsø. In 2024 ging het om ongeveer 80.000 ton kabeljauw, schelvis en koolvis.

Een jaar later volgde de derde fase van de sancties. Vaartuigen van twee grote Russische exporteurs van vis en zeevruchten kregen geen toegang meer tot de havens en wateren van de EU na beschuldigingen dat ze betrokken waren bij een door de Russische staat aangestuurde spionagecampagne. Het was de eerste keer dat vaartuigen van individuele Russische visserijbedrijven uit Europese havens en wateren werden geweerd om redenen die geen verband hielden met de visserij.

Meer recent werden verdere sancties tegen Russische kabeljauw en Alaska pollak voorgesteld in een poging om de geldstroom naar Moskou verder in te dammen. Ursula von der Leyen omschreef de visserij daarbij als “een van de laatste grote sectoren die nog niet door sancties wordt getroffen”.

Op 9 juni 2026 werden strengere beperkingen op Russische visserijproducten voorgesteld, waaronder een volledig verbod op Russische kabeljauw vanaf 2028 en een geleidelijke beperking van de invoer van Alaska pollak. Volgens sectorrapporten zou de invoer aanvankelijk worden begrensd op het gemiddelde niveau van 2023-2025, om vervolgens eerst tot 75% en daarna tot 50% van dat gemiddelde teruggebracht te worden.

Zes weken later werd het sanctiepakket aangenomen. Opmerkelijk genoeg – zeker gezien de eerdere uitspraken van Von der Leyen – waren vis en zeevruchten er uiteindelijk niet in opgenomen.

Waarom deze ommezwaai?

Gezien het belang van de 179.000 ton visserijproducten die de EU volgens de cijfers van EUMOFA voor 2024 rechtstreeks uit Rusland importeert, hoeft het misschien niet te verbazen dat het voorstel niet de unanieme goedkeuring kreeg van alle 27 EU-lidstaten.

Volgens recente cijfers uit de sector leverde Rusland in de eerste helft van 2026 66.000 ton diepgevroren filets van Alaska pollak aan de EU. Dat komt overeen met 51% van de totale Europese invoer van dit product, tegenover 44% een jaar eerder. De realiteit is dat er eenvoudigweg onvoldoende alternatieve volumes beschikbaar zijn als Rusland volledig van de markt zou worden uitgesloten. De kabeljauwquota in de Noorse Barentszzee blijven onder druk staan, terwijl het grootste deel van de Amerikaanse productie van Alaska pollak al een bestemming heeft.

Als de EU geen toegang meer zou hebben tot Russische witvis, zou de enorme Duitse visstickindustrie het moeilijk krijgen. Hetzelfde geldt voor Portugese consumenten, voor wie bacalhau niet meer weg te denken is. Ook Nederland, Frankrijk en Polen – stuk voor stuk belangrijke consumenten van witvis – zouden hun bezorgdheid hebben geuit.

Niet-politieke druk

Mogelijk strengere Europese handelsbeperkingen zijn echter lang niet de enige factor die de westerse vraag naar Russische witvis kan beïnvloeden. Terwijl Brussel deze zomer discussieerde over de omvang van eventuele nieuwe sancties, speelde zich namelijk een parallelle strijd af die zijn oorsprong vond aan de westkust van Noord-Amerika.

Het begon allemaal op 30 juni 2026, toen de At-sea Processors Association (de brancheorganisatie uit Seattle die de Amerikaanse vloot van vangst- en verwerkingsschepen in de oostelijke Beringzee vertegenwoordigt) formeel bezwaar maakte tegen een mogelijke hercertificering van de Russische visserij op Alaska pollak in de westelijke Beringzee door de Marine Stewardship Council (MSC).

Een dag later mengde ook de commissaris van het Alaska Department of Fish and Game zich in de discussie. Die beschuldigde MSC ervan Russische vis en zeevruchten te ‘bluewashen’ en schreef de CEO van MSC met het verzoek de hercertificering stop te zetten.

De onafhankelijke beoordelaar verklaarde het bezwaar ontvankelijk vanwege een aantal mogelijke knelpunten, waaronder de strategie voor het beheer van de vangst en de bijvangst van zalm. De beoordelaar heeft inmiddels echter expliciet benadrukt dat het ontvankelijk verklaren van het bezwaar niets zegt over de uiteindelijke uitkomst. Een definitieve beslissing is dan ook nog niet genomen. Het certificaat zou op 5 juli 2026 aflopen, maar werd verlengd tot 30 december 2026 zolang de bezwaarprocedure loopt.

Mocht de Russische visserij op Alaska pollak haar MSC-certificering verliezen, dan zouden de aanzienlijke volumes die deze visserij aanlandt (volgens cijfers van MSC uit 2024 zo’n 287.000 ton) ook de toegang tot veel belangrijke Europese markten verliezen.

Wat brengt de toekomst?

Hoewel het Europese voorstel voor een volledig invoerverbod op Russische witvis voorlopig in de koelkast is beland, is het nog niet ingetrokken. Als het conflict in Oekraïne voortduurt, is de kans dan ook groot dat er een nieuw sanctiepakket wordt uitgewerkt waarin Russische visserijproducten mogelijk wel worden opgenomen. Ook de vraag of de visserij op Alaska-pollak in de westelijke Beringzee haar MSC-certificering behoudt, zal waarschijnlijk enorme gevolgen hebben voor de Europese handel in witvis.

Hoe dan ook toont de evolutie van de sancties tegen Rusland sinds 2014 aan hoe belangrijk het voor de vissector is geworden om zich snel aan verstoringen te kunnen aanpassen – van Trumps voortdurend veranderende tariefvoorstellen tot de beperkingen voor de scheepvaart in de Straat van Hormuz. Nu een volledig verbod op Russische witvis voorlopig van de baan is, wil Pittman zijn aanvoerlijnen openhouden, ongeacht de bredere geopolitieke ontwikkelingen.

Om ons bovendien tegen toekomstige verstoringen te beschermen, blijven we bewust samenwerken met leveranciers uit uiteenlopende landen. Tegelijkertijd zorgen we voor volledige transparantie over de herkomst van onze producten en over de plaats waar ze zijn verwerkt.

Ondertussen loopt de EU-verordening inzake autonome tariefcontingenten op 31 december 2026 af. Momenteel is er nog geen alternatief voorgesteld of aangenomen. Als de EU er niet in slaagt deze verordening te vervangen, vervallen de nultarieven binnen de contingenten voor iedereen. Dat kan nog grotere gevolgen hebben dan alle sanctiepakketten die tot nu toe tegen Russische visserijproducten zijn ingevoerd.